હાપૂસ આંબા - ફળોનો રાજા

હાપૂસ (અલ્ફોન્સો) કેરી ભારતનું રાષ્ટ્રીય ફળ છે, જે તેની અજોડ મીઠાશ અને સુગંધ માટે જાણીતી છે. પાંચ કોંકણ જિલ્લાઓમાં (સિંધુદુર્ગ, રત્નાગીરી, રાયગઢ, થાણે, પાલઘર) GI-ટૅગ પ્રાપ્ત આ કેરી પ્રીમિયમ ભાવે વેચાય છે અને વૈશ્વિક સ્તરે નિકાસ થાય છે.

હાપૂસ કેરી ફળોનો રાજા છે. તેનું નામ સાંભળતા જ નાના-મોટા સૌના મોઢામાં પાણી આવી જાય છે. તેનું કારણ પણ એવું જ છે.

આ ફળનો સ્વાદ અત્યંત મીઠો અને મધુર છે. આંબાના ફળનો સ્વાદ અન્ય ફળો કરતા અદભૂત છે અને તેના ગુણો અન્ય ફળો કરતા વિશેષ હોવાથી તેને ફળોનો રાજા કહેવામાં આવે છે અને આ કારણે જ તેને રાષ્ટ્રીય ફળનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.

આંબા હાપૂસ

કોંકણના સિંધુદુર્ગ, રત્નાગીરી, રાયગઢ, થાણે અને પાલઘર એમ પાંચ જિલ્લામાં ઉગતી કેરીને જ હવે 'હાપૂસ આંબા' નામ આપી શકાશે. ભારત સરકારના પેટન્ટ વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવેલા ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) દ્વારા આ સિદ્ધ થયું છે.

કેરીને સંસ્કૃતમાં 'આમ્ર' કહેવામાં આવે છે.

આંબાના ઝાડ પર મોર (ફૂલ) આવે ત્યારે કેરીના આગમનનો સંકેત મળે છે. તે મોરની પણ એક મંદ સુગંધ હોય છે.

પક્ષીઓ પણ આ ફળના આગમનની જાણ કરે છે.

કોયલ તે સમયે કૂહૂ-કૂહૂ કરીને ગાય છે. જ્યારે આ ફળ કાચું હોય છે ત્યારે તેને કેરી (કેરી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના પણ વિવિધ ઉપયોગો છે.

રત્નાગીરી હાપૂસ કેરીના વિવિધ નામ

રત્નાગીરી આંબા, રત્નાગીરી મૅંગો, રત્નાગીરી અલ્ફોન્સો મૅંગો, હાપૂસ આંબા રત્નાગીરી, રત્નાગીરી અલ્ફોન્સો આંબા

દેવગઢ હાપૂસ કેરીના વિવિધ નામ

દેવગઢ આંબા, દેવગઢ મૅંગો, દેવગઢ અલ્ફોન્સો મૅંગો, દેવગઢ અલ્ફોન્સો આંબા, હાપૂસ આંબા દેવગઢ

હાપૂસ કેરીની વાનગીઓ

કાચી કેરીમાંથી મુરબ્બો, જામ, જેલી, ચોકલેટ્સ, પન્ના, અથાણું અને શરબત બનાવવામાં આવે છે. તેમજ રસોઈમાં વિવિધ શાકભાજી અને માછલીની કઢીમાં કાચી કેરીનો ઉપયોગ કરવાથી તેનો સ્વાદ વધી જાય છે. કાચી કેરી ખાવાથી બીમાર વ્યક્તિના મોઢામાં સ્વાદ આવે છે. જ્યારે આ કેરી પાકે છે, ત્યારે તેને આંબા (કેરી) કહેવામાં આવે છે.

આંબાની ઘણી જાતો છે. તેની વિશેષતા એ છે કે દરેક પ્રદેશમાં તેનો સ્વાદ, રંગ અને દેખાવ અલગ હોય છે. દક્ષિણ ભારત, ઉત્તર ભારત, પશ્ચિમ ભારત, દરેકની માટીમાં કુદરતે તેને સ્વાદ અને આકારની અલગ બક્ષિસ આપી છે.

કેરીનો રંગ આકર્ષક પીળો હોય છે, પરંતુ કેરીની વિવિધ જાતો પ્રમાણે તેના રંગની છાયાઓ બદલાય છે.

તોતાપુરી, નીલમ, દશેરી, પાયરી, રાયવળ, લંગડો, રૂમાનિયા, હાપૂસ, બાલસાલ્ડ આંબા જેવી કુલ ૧૩૦૦ થી વધુ જાતો છે. સૌથી લોકપ્રિય જાત એટલે હાપૂસ.

કોંકણની હાપૂસ કેરીનો સ્વાદ ખૂબ જ અદભૂત હોય છે. હાપૂસ કેરી કોંકણની માટીની પેદાશ છે. કોંકણની હાપૂસ કેરી એટલે કુદરતની કરામત છે.

તેના સ્વાદે આખી દુનિયાને ઘેલી કરી દીધી છે. બીજું કોઈ પણ ફળ આના જેવો સ્વાદ આપી શકતું નથી. કોંકણ સિવાય અન્ય ક્યાંય પણ આ ફળની ખેતી કરવામાં આવે તો પણ તેવો સ્વાદ મળતો નથી, એટલે જ તેને 'કોંકણનો રાજા' કહેવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે અક્ષય તૃતીયાથી કેરી ખાવાની શરૂઆત થાય છે.

કોંકણની હાપૂસ કેરી આજે સાત સમુદ્ર પાર પહોંચી ગઈ છે. હાપૂસ કેરીની અખાતી દેશો અને પશ્ચિમી દેશોમાં ભારે માંગ છે.

અને આ કેરીને લીધે દેશનું વિદેશી હૂંડિયામણ વધવામાં પણ મદદ મળે છે. આ ફળને કારણે ઘણા લોકોને રોજગાર મળ્યો છે.

કારણ કે આ ફળની ખેતી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આજીવિકાનું એક સાધન છે.

કેરીને કારણે ગૃહ ઉદ્યોગો મોટા પાયે વિકસ્યા છે. કેરીમાંથી આમરસ, જામ, મૅંગો મિલ્ક શેક, આઈસ્ક્રીમ, આંબા પોળી, આંબા બર્ફી, વડી બનાવવામાં આવે છે. આ તમામ ઉદ્યોગો જ્યાં કેરીનું ઉત્પાદન થાય છે ત્યાં ચાલે છે અને તેના દ્વારા અનેક લોકોને રોજગાર મળે છે.

આમરસ-પુરી એ અત્યંત લોકપ્રિય ભોજન છે.

સમગ્ર ભારતમાં તે ખૂબ જ સ્વાદથી ખાવામાં આવે છે. તેમજ કેરીની સિઝનમાં આમરસ-પુરીએ ભારતીય થાળીમાં એક માનભર્યું સ્થાન મેળવ્યું છે.

કેરીમાં અનેક ગુણો છે. તેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવાનો ગુણ છે.

તેમજ કેરી શક્તિવર્ધક છે. કેરીમાં વિટામિન 'અ' અને 'ક' હોય છે. તેમજ કેરી ત્વચા અને આંખના વિકાર માટે ઉપયોગી છે.

આંબાના ઝાડના પાન પણ ઔષધીય છે.

હાપૂસ આંબા

કેટલાક તહેવારોમાં આંબાના પાનનું તોરણ ગલગોટાના ફૂલો સાથે પોરવીને ઘરના મુખ્ય દરવાજે લગાવવામાં આવે છે. આંબાના પાનનો ઉપયોગ શુભ કાર્યોમાં ખાસ કરવામાં આવે છે.

તેમજ આંબાના લાકડાનો ઉપયોગ ફર્નિચર માટે પણ થાય છે.

આવી આ કેરી અને તેનું ઘટાદાર ઝાડ અનેકને છાયડો આપે છે અને અનેક પક્ષીઓને માળા બાંધવા માટે આધાર આપે છે.

હાપૂસ કેરી કેવી રીતે ઓળખવી

કોંકણના સિંધુદુર્ગ, રત્નાગીરી, રાયગઢ, થાણે અને પાલઘર એમ પાંચ જિલ્લામાં ઉગતી કેરીને જ હવે 'હાપૂસ આંબા' નામ આપી શકાશે.

ભારત સરકારના પેટન્ટ વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવેલા ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) દ્વારા આ સિદ્ધ થયું છે.

હાપૂસ કેરીની કિંમત

સાચી હાપૂસ કેરીની કિંમત હંમેશા વધારે હોય છે. કર્ણાટક હાપૂસ કેરી હંમેશા સસ્તી હોય છે, પરંતુ સ્વાદમાં ઘણી નબળી હોય છે.

હાપૂસ કેરીની વિશેષતા

હાપૂસ કેરીનો આકાર વિશિષ્ટ હોય છે, તેને ક્યાંય પણ ચાંચ કે ટોચ હોતી નથી. હાપૂસ ક્યારેય લાંબી હોતી નથી, તે થોડી ગોળાકાર અને લાંબી હોય છે.

કેરીની છાલ (સ્કિન) એકદમ સુંવાળી હોય છે, તે ક્યાંય પણ ખરબચડી હોતી નથી. છાલ પર સફેદ ટપકાં જેવા નાના છિદ્રો હોય છે, છાલ પાતળી હોય છે અને રેસા નહિવત હોય છે.

ખરેખર, કેરી એ અમૃત જેવું ફળ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

હાપૂસ કેરીની વાનગી બનાવવાની રીત , કેરીની રેસીપી

Reference and written by Krutika Pitale

Powle Home Foods, a GI Authorised User (AU/5974/GI/139/260) based in Ratnagiri, sources Hapus mangoes from 48 coastal villages across Ratnagiri and Devgad since 2019.