हापूस आंबा म्हणजेच अल्फोन्सो मँगो. कोकणातील रत्नागिरी आणि देवगड भागात पिकणारा हा आंबा मऊ, तंतू नसलेला गर आणि सुगंध यासाठी ओळखला जातो. या लेखात हापूसची ओळख, हंगाम, GI मानांकन, किंमत आणि खरा हापूस कसा निवडावा हे सोप्या भाषेत सांगितले आहे.
हापूस आंबा म्हणजे काय?
हापूस हे कोकणात पिकणाऱ्या आंब्याचे मराठी नाव आहे. इंग्रजीत याला अल्फोन्सो (Alphonso) म्हणतात. विकिपीडियानुसार हे नाव अफोन्सो दि अल्बुकर्क यांच्या नावावरून आले आहे. आंबा हे भारताचे राष्ट्रीय फळ आहे, आणि संस्कृतमध्ये आंब्याला आम्र म्हणतात. भारत जगातील सर्वात मोठा आंबा उत्पादक देश आहे. FAO च्या आकडेवारीनुसार (ज्यात मँगोस्टीन आणि पेरूही येतात) जगातील सुमारे ४३ टक्के उत्पादन भारतात होते, म्हणजे २०२३ मध्ये सुमारे २६० लाख टन.
हापूसचे फळ साधारणपणे १५० ते ३०० ग्रॅम वजनाचे असते. पिकल्यावर त्याचा गर मऊ, मलईदार आणि तंतू नसलेला असतो, आणि सुगंध दूरवर जाणवतो. आंब्याच्या झाडाला मोहोर आला की हंगामाची चाहूल लागते. कच्च्या फळाला कैरी म्हणतात, आणि कैरी पिकली की तिचा आंबा होतो.
आंब्याच्या शेकडो जाती आहेत. तोतापुरी, नीलम, दशहरी, पायरी, रायवळ, लंगडा अशी नावे घराघरांत ऐकू येतात. त्यांतही हापूसला वेगळे स्थान आहे, कारण त्याची चव, गर आणि सुगंध यांचा मेळ इतर जातींपेक्षा वेगळा मानला जातो. जातींची तुलना हवी असेल तर आमचा भारतीय आंब्याच्या जातींचा आढावा हा लेख वाचा.
हापूस आंब्याला भौगोलिक मानांकन (GI)
भौगोलिक मानांकन म्हणजे एखादे उत्पादन विशिष्ट प्रदेशातून येते आणि त्याची खास गुणवत्ता त्या प्रदेशामुळे आहे, हे दाखवणारी कायदेशीर ओळख. भारतात हा कायदा Geographical Indications of Goods (Registration and Protection) Act, 1999 असून तो १५ सप्टेंबर २००३ पासून लागू झाला. भारतातील GI यादीत Alphonso mango (महाराष्ट्र) समाविष्ट आहे, आणि त्याचा क्रमांक GI No. 139 आहे.
आंब्याचा रंग किंवा आकार बघून मानांकन ठरत नाही. फळ कोकणातील मान्य प्रदेशात पिकलेले असावे लागते. आमच्याकडे GI Authorised User certificate AU/5974/GI/139/260 (GI No. 139) आहे. त्याचा तपशील आमच्या Brand Facts पानावर दिला आहे. GI-certified Alphonso घेताना कोणत्याही विक्रेत्याला त्याचा क्रमांक विचारा. मानांकन नेमके कसे चालते हे समजून घ्यायचे असेल तर Alphonso आंब्याचा GI tag हा लेख पाहा.
रत्नागिरी हापूस आणि देवगड हापूस
रत्नागिरी हा जिल्हा आहे, तर देवगड हा सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील तालुका आहे. दोन्ही भागांत पिकणारा आंबा एकच जात आहे, म्हणजे हापूस (Alphonso). म्हणून रत्नागिरी हापूस, रत्नागिरी आंबा, Ratnagiri Alphonso अशी नावे एकाच प्रकारच्या फळाला वापरली जातात. देवगड हापूस, देवगड आंबा, Devgad Alphonso हीसुद्धा तशीच नावे आहेत. आम्ही दोघांपैकी कोणालाही वरचढ ठरवत नाही. कोकण म्हणजे अरबी समुद्र आणि दख्खनचे पठार यांच्यामधील पश्चिम किनारपट्टी; रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे त्या पट्ट्यातील जिल्हे आहेत.
आम्ही रत्नागिरी आणि देवगड पट्ट्यातील ४८ गावांमधून फळ घेतो. सर्व हापूसची काढणी ब्रह्ममुहूर्तावर, म्हणजे पहाटे, केली जाते. फळ हाताने झेला काठीला लावलेल्या जाळीत उतरवले जाते. खरेदीसाठी रत्नागिरी हापूस आंबा किंवा देवगड हापूस आंबा या पानावर जा.
हापूसचा हंगाम कधी असतो?
हापूसची काढणी साधारणपणे फेब्रुवारी ते जून या काळात होते. सर्वोत्तम पुरवठा मार्च ते मे या महिन्यांत असतो. आमचा २०२७ चा हंगाम १ फेब्रुवारी २०२७ रोजी सुरू होतो. हंगामाबाहेर ताजा हापूस विकला जात नाही, पण Alphonso पल्पचे टिन वर्षभर उपलब्ध असतात. अनेक घरांत अक्षय्य तृतीयेपासून आंबा खाण्याची परंपरा आहे, आणि त्यामुळे त्या सुमारास मागणी वाढते.
हंगामाबाहेर आंब्याची चव हवी असेल तर आमचा Alphonso Mango Pulp Tin हा चांगला पर्याय आहे. त्याची किंमत Rs 590 पासून सुरू होते (850 g आणि 3.1 kg टिन). विकिपीडियानुसार काढणीपासून फळ पिकेपर्यंत साधारणपणे १५ दिवस लागतात.
खरा हापूस आंबा कसा ओळखावा?
खालील खुणा फक्त ढोबळ अंदाज देतात. कोणतीही एक खूण पुरावा नाही.
- आकार: हापूस गोलसर-लांबट असतो आणि त्याला टोकदार चोच नसते.
- साल: साल पातळ आणि तुलनेने गुळगुळीत असते. रंग एकसारखा नसून हिरवट, सोनेरी आणि लालसर छटा मिसळलेल्या असू शकतात.
- सुगंध: पिकल्यावर देठाजवळ गोड सुगंध येतो.
- गर: कापल्यावर गर केशरी-पिवळसर, मऊ आणि तंतू नसलेला असतो.
पाण्यात टाकून पाहण्याची चाचणी हासुद्धा फक्त एक अंदाज आहे, पुरावा नाही. म्हणून कोणत्याही विक्रेत्याला हे प्रश्न विचारा: फळ कोणत्या गावातून आले, ते कसे पिकवले, GI क्रमांक कोणता, एका बॉक्समध्ये किती फळे आणि कोणता ग्रेड आहे, आणि फळ खराब निघाल्यास काय करावे. आम्ही FSSAI परवानाधारक विक्रेते आहोत. We do not use carbide. Our Alphonso mangoes are ripened naturally on hay beds.
कार्बाइड वायूने पिकवलेली फळे विकणे भारतात प्रतिबंधित आहे. हा नियम Food Safety and Standards (Prohibition and Restrictions on Sales) Regulations, 2011 मधील Regulation 2.3.5 मध्ये आहे. अधिक मार्गदर्शनासाठी आमचा खरा हापूस कसा ओळखावा हा लेख पाहा.
हापूस आणि आंब्याचे पदार्थ
कैरीपासून लोणचे, पन्हे, मुरंबा, जाम आणि चटणी बनते. जेवणात आमटी आणि भाज्यांमध्येही कैरी घातली जाते. पिकलेल्या आंब्याचा आमरस आणि आमरस-पुरी हे हंगामातील पारंपरिक जेवण आहे. याशिवाय आम्रखंड, आंबा बर्फी, आंबा वडी, आंबा पोळी, मँगो शेक आणि आइस्क्रीम असे अनेक पदार्थ करतात.
कृती हवी असल्यास पाहा: आमरस कृती, आम्रखंड कृती आणि आंबा पोळी कृती. सर्व कृतींसाठी ४०पेक्षा जास्त आंबा रेसिपी हा संग्रह आहे.
आंब्यातील पोषक घटक
विकिपीडियानुसार १०० ग्रॅम ताज्या आंब्यात सुमारे ३६ मिग्रॅ व्हिटॅमिन C असते, म्हणजे दैनिक गरजेच्या सुमारे ४० टक्के. आंब्यात नैसर्गिक साखरही चांगली असते. त्यामुळे प्रमाणात खाणे योग्य. तुम्हाला मधुमेह किंवा इतर आरोग्य समस्या असतील तर आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांना विचारून मगच आहारात आंब्याचे प्रमाण ठरवा. आंब्याच्या पानांचाही शुभ कार्यात वापर होतो; तोरण लावण्याची पद्धत अनेक सणांना पाळली जाते.
हापूस आंबा किंमत
आम्ही हापूस डझनावर विकतो. रत्नागिरी किंवा देवगड हापूसची किंमत डझनासाठी Rs 1,849 पासून सुरू होते. सर्वात मोठ्या रत्नागिरी पर्यायासाठी ती Rs 5,399 पर्यंत जाते. एका डझनाचे वजन ग्रेडनुसार साधारण १.८ ते ३.३ किलो असते. ताज्या आंब्यावर GST नाही, आणि ते इनव्हॉइसवर दिसते. ग्रेड, फळांचा आकार आणि बॉक्सचा प्रकार यानुसार किंमत बदलते. आजची किंमत उत्पादन पानावर तपासा.
आम्ही Blue Dart ने पाठवतो. सुमारे ६५% भारतीय PIN कोडला पुढच्या दिवशी डिलिव्हरी मिळते. तुमचा PIN कोड चेकआउटमध्ये तपासा. आम्ही ४७,००० हून अधिक ग्राहकांना सेवा दिली आहे (ऑफलाइन आणि मार्केटप्लेस विक्रीसह). आमची विक्री २०१९ मध्ये ऑफलाइन सुरू झाली आणि २०२० पासून ऑनलाइन आहे.
बॉक्स घरी आल्यावर आंब्याची काळजी कशी घ्यावी?
आंबा झाडावरून उतरवल्यानंतरही पिकत राहतो. आंबा स्वतः इथिलीन नावाचा नैसर्गिक वायू तयार करतो, आणि तो पिकण्यास मदत करतो. म्हणूनच काढणीची वेळ आणि पिकवण्याची पद्धत यांचा चवीवर मोठा परिणाम होतो. आम्ही फळ गवताच्या गादीवर नैसर्गिकरित्या पिकवतो.
बॉक्स उघडल्यावर फळे हळुवारपणे बाहेर काढा. काही फळे पिकलेली तर काही थोडी कडक असू शकतात. कडक फळे खोलीच्या तापमानात, थेट उन्हापासून दूर, कागदावर ठेवा. देठाजवळ गोड सुगंध येऊ लागला आणि फळ बोटाने हलके दाबल्यावर थोडे दबले की ते खाण्यास तयार असते. पिकलेली फळे लवकर खा. ती जास्त दिवस ठेवायची असतील तर फ्रिजमध्ये ठेवता येतात, पण कच्ची फळे फ्रिजमध्ये ठेवू नका, कारण थंडीमुळे पिकणे थांबते.
फळ खराब निघाल्यास डिलिव्हरीनंतर २४ तासांच्या आत आम्हाला कळवा. घरी पिकवण्याची सविस्तर पद्धत घरी हापूस कसा पिकवावा या लेखात दिली आहे.
लोक विचारतात
हापूस आणि अल्फोन्सो आंबा एकच आहेत का?
होय, हापूस हे अल्फोन्सो आंब्याचे मराठी नाव आहे. जात एकच आहे. इंग्रजीत Alphonso, हिंदीत अनेकदा अल्फांसो आम किंवा हापुस म्हणतात. कोकणातील रत्नागिरी आणि देवगड भागात पिकणारा हा आंबा GI No. 139 अंतर्गत येतो, आणि आमच्याकडे त्याचे Authorised User प्रमाणपत्र आहे, ज्याचा तपशील Brand Facts पानावर दिला आहे.
खरा हापूस आंबा कसा ओळखायचा?
कोणतीही एक खूण पुरावा नाही. ढोबळ संकेत असे: गोलसर-लांबट आकार, चोच नसणे, पातळ साल, देठाजवळ गोड सुगंध आणि तंतू नसलेला गर. म्हणून विक्रेत्याला गाव, पिकवण्याची पद्धत, GI क्रमांक आणि फळांची संख्या विचारा. आमचा GI Authorised User क्रमांक AU/5974/GI/139/260 (GI No. 139) आहे आणि तो तुम्ही तपासू शकता.
हापूस आंब्याचा हंगाम कधी असतो?
हापूसची काढणी साधारण फेब्रुवारी ते जून या काळात होते आणि मार्च ते मे या महिन्यांत पुरवठा सर्वोत्तम असतो. आमचा २०२७ चा हंगाम १ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू होतो. हंगामाबाहेर ताजा हापूस मिळत नाही, पण Alphonso पल्पचे टिन वर्षभर उपलब्ध असतात, आणि त्यांची किंमत Rs 590 पासून आहे.
हापूस आंबा ऑनलाइन कसा मागवायचा?
आमच्या रत्नागिरी किंवा देवगड हापूस उत्पादन पानावर जा, बॉक्सचा आकार निवडा, कार्टमध्ये टाका आणि चेकआउटला PIN कोड तपासा. आम्ही Blue Dart ने पाठवतो आणि सुमारे ६५% भारतीय PIN कोडला पुढच्या दिवशी डिलिव्हरी मिळते. किंमत डझनासाठी Rs 1,849 पासून सुरू होते, आणि आजची किंमत उत्पादन पानावर दिसते.
संबंधित शोध
- रत्नागिरी हापूस आंबा खरेदी
- देवगड हापूस आंबा खरेदी
- Alphonso आंब्याचा GI tag
- खरा हापूस कसा ओळखावा
- आमरस कृती
- Alphonso आम हिंदी मार्गदर्शक
- आंब्याचा हंगाम
Sources and further reading
- Wikipedia, Alphonso mango.
- Wikipedia, Konkan.
- Food Safety and Standards Authority of India, Food Safety and Standards (Prohibition and Restrictions on Sales) Regulations, 2011, Regulation 2.3.5 (compendium version of 2 April 2025).
- Geographical Indications Registry of India, public search record for application 379, Devgad Alphonso Mango (merged with application 139), accessed October 2026.
Written by Prashant Powle, founder of AlphonsoMango.in. Last reviewed October 2026.
How our mangoes are grown and ripened
Naturally grown. Naturally ripened. Checked with science. AlphonsoMango.in fruit comes from family orchards and 120+ partner farmers in 80+ villages along the Konkan coast, each near the sea or an estuary.
- Naturally grown, not certified organic: our farming SOP allows no synthetic fertiliser and no chemical pesticide. Farmers use farm-made inputs such as jeevamrutha, panchagavya and neem extract.
- Hand harvested before dawn: picked with a Nutan pole; trees are never shaken.
- Checked twice: 15 to 20% of fruit is rejected at the orchard and a further 18 to 20% after ripening.
- Naturally ripened on hay beds: no calcium carbide, ever, and no ethylene gas added.
- Residue-tested: by an independent NABL lab, within Codex limits.
Read the full details on our Brand Facts and Our Farmers pages.
