हापूस आंबा - फळांचा राजा
हापूस (अल्फोन्सो) आंबा हे भारताचे राष्ट्रीय फळ आहे, जे त्याच्या अतुलनीय गोडव्यासाठी आणि सुवासासाठी ओळखले जाते. पाच कोकण जिल्ह्यांमध्ये (सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड, ठाणे, पालघर) भौगोलिक मानांकन (GI) प्राप्त असलेला हा आंबा उच्च दरात विकला जातो आणि जगभरात निर्यात केला जातो.
हापूस आंबा हा फळांचा राजा आहे. त्याचे नाव काढताच लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांच्याच तोंडाला पाणी सुटते. त्याचे कारणही तसेच आहे.
आंब्याची चव अवीट आणि मधुर आहे. इतर फळांच्या तुलनेत आंब्याची चव अप्रतिम आहे आणि त्याचे गुणधर्म वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत, म्हणूनच त्याला 'फळांचा राजा' म्हटले जाते आणि याच कारणामुळे त्याला राष्ट्रीय फळाचा दर्जा देण्यात आला आहे.
हापूस आंबा
कोकणातील सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड, ठाणे आणि पालघर या पाच जिल्ह्यांत पिकणाऱ्या आंब्यालाच यापुढे 'हापूस आंबा' असे नाव वापरता येणार आहे. हे भारत सरकारच्या पेटंट विभागाने दिलेल्या भौगोलिक मानांकनामुळे (GI Tag) शक्य झाले आहे.
आंब्याला संस्कृतमध्ये 'आम्र' असे म्हणतात.
आंब्याचे आगमन होणार असल्याची चाहूल झाडाला मोहोर आल्यावर लागते. त्या मोहोराचा एक मंद सुवास असतो.
या फळाच्या आगमनाची वर्दी पक्षी सुद्धा देतात.
कोकिळा पक्षी त्या काळात कुहू-कुहू करून गाणी गात असतो. हे फळ जेव्हा कच्चे असते, तेव्हा त्याला 'कैरी' म्हणून ओळखले जाते. त्याचेही विविध उपयोग आहेत.
रत्नागिरी हापूस आंब्याची विविध नावे
रत्नागिरी आंबा, रत्नागिरी मँगो, रत्नागिरी अल्फोन्सो मँगो, हापूस आंबा रत्नागिरी, रत्नागिरी अल्फोन्सो आंबा
देवगड हापूस आंब्याची विविध नावे
देवगड आंबा, देवगड मँगो, देवगड अल्फोन्सो मँगो, देवगड अल्फोन्सो आंबा, हापूस आंबा देवगड
हापूस आंब्याचे पदार्थ
कैरीपासून मुरंबा, जाम, जेली, चॉकलेट्स, पन्हे, लोणचे, सरबत बनवले जाते; तसेच जेवणात विविध भाज्या आणि माशाच्या सारामध्ये कैरी घातली जाते, ज्यामुळे जेवणाची लज्जत वाढते. आजारी माणसाच्या तोंडाला चव येण्यासाठी कैरीचा उपयोग होतो. हीच कैरी जेव्हा पिकते, तेव्हा त्याला 'आंबा' म्हणतात.
आंब्याच्या अनेक जाती आहेत. त्याचे वैशिष्ट्य असे की, प्रत्येक प्रांतानुसार त्याच्या चवीत, रंगात आणि रूपात वेगळेपणा असतो. दक्षिण भारत, उत्तर भारत, पश्चिम भारत - निसर्गाने प्रत्येक मातीमध्ये त्याला चवीचे आणि आकाराचे वेगळे वरदान दिले आहे.
आंब्याचा रंग मोहक पिवळा असतो, परंतु वेगवेगळ्या जातींनुसार त्याच्या रंगछटा बदलतात.
तोतापुरी, नीलम, दशहरी, पायरी, रायवळ, लंगडा, रूमानिया, हापूस, बाल्साल्ड अशा एकूण १३०० पेक्षा जास्त जाती आहेत. सर्वात लोकप्रिय जात म्हणजे 'हापूस' आहे.
कोकणातील हापूस आंब्याची चव अतिशय अप्रतिम असते. हापूस आंबा हे कोकणच्या मातीतील उत्पादन आहे. कोकणातील हापूस आंबा म्हणजे निसर्गाची किमया आहे.
या आंब्याच्या चवीने संपूर्ण जगाला वेड लावले आहे. त्याची चव इतर कोणत्याही आंब्याला येत नाही. कोकणाव्यतिरिक्त जरी इतर कुठेही या फळाची लागवड केली, तरी त्यासारखी चव मिळत नाही, म्हणूनच याला 'कोकणचा राजा' म्हटले जाते. असे म्हणतात की, अक्षय्य तृतीयेपासून आंबा खायला सुरुवात करतात.
कोकणातील हापूस आंबा आज सात समुद्र पार पोहोचला आहे. हापूस आंब्याला आखाती देशांमध्ये आणि पाश्चिमात्य देशांमध्ये मोठी मागणी आहे.
या आंब्यामुळे देशाला परकीय चलन मिळण्यास मदत होते. आंबा या फळामुळे अनेकांना रोजगार मिळाला आहे.
कारण या फळाची लागवड ग्रामीण भागात उपजीविकेचे एक साधन आहे.
आंब्यामुळे गृह उद्योग मोठ्या प्रमाणात चालतात. आंबा या फळापासून आमरस, जाम, मँगो मिल्क शेक, आईस्क्रीम, आंबा पोळी, आंबा बर्फी, वडी बनवली जाते. हे सर्व उद्योग जिथे आंब्याचे उत्पादन होते तिथे केले जातात आणि त्याद्वारे अनेकांना रोजगार मिळतो.
आमरस-पुरी हा अत्यंत लोकप्रिय भोजनाचा प्रकार आहे.
संपूर्ण भारतात तो आवडीने खाल्ला जातो. तसेच आंब्याच्या हंगामात आमरस-पुरीला भारतीय मेजवानीत मानाचे स्थान आहे.
आंब्यामध्ये अनेक गुणधर्म आहेत. त्यात रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचा गुणधर्म आहे.
तसेच आंबा शक्तिवर्धक आहे. आंब्यात 'अ' आणि 'क' जीवनसत्वे असतात. तसेच आंबा त्वचा आणि डोळ्यांच्या विकारांवर उपयुक्त आहे.
आंब्याच्या झाडाची पाने सुद्धा औषधी आहेत.
हापूस आंबा
काही सणांना आंब्याच्या पानांचे तोरण झेंडूच्या फुलांमध्ये ओवून घराच्या मुख्य दरवाजाला लावतात. आंब्याच्या पानांचा उपयोग शुभ कार्यात आवर्जून केला जातो.
तसेच आंब्याच्या झाडाचे लाकूड फर्निचरसाठी वापरतात.
असा हा आंबा आणि त्याचे डेरेदार झाड अनेकांना सावली देते आणि अनेक पक्ष्यांना घरट्यासाठी आधार देते.
हापूस आंबा कसा ओळखावा
कोकणातील सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड, ठाणे आणि पालघर या पाच जिल्ह्यांत पिकणाऱ्या आंब्यालाच यापुढे 'हापूस आंबा' असे नाव वापरता येणार आहे.
हे भारत सरकारच्या पेटंट विभागाने दिलेल्या भौगोलिक मानांकनामुळे शक्य झाले आहे.
हापूस आंब्याची किंमत
खऱ्या हापूस आंब्याची किंमत नेहमी जास्त असते. कर्नाटक हापूस आंब्याची किंमत स्वस्त असते, पण चवीला तो फारसा चांगला नसतो.
हापूस आंब्याची वैशिष्ट्ये
हापूस आंब्याचा आकार विशिष्ट असतो; त्याला कुठेही चोच किंवा टोक नसते. हापूस आंबा लांबट नसून थोडा गोलसर-लांबट असतो.
आंब्याची साल (स्किन) प्लेन असते, कुठेही खडबडीत नसते. सालीवर पांढऱ्या ठिपक्यांची लहान छिद्रे असतात. साल पातळ असते आणि त्यात नाममात्र फायबर असते.
खरोखर, आंबा हे अमृततुल्य फळ आहे, यात शंका नाही.